اگر در توضیحات نگهداری گیاه با واژه‌هایی مثل «زهکشی»، «ریشه‌پر»، «نور غیرمستقیم»، «PPFD»، «NPK» یا «کلروز» روبه‌رو شده‌اید، این صفحه برای پیدا کردن معنی آن‌هاست. تعریف‌ها کوتاه و کاربردی‌اند؛ قرار نیست هر واژه به یک دستور ثابت برای آبیاری، کوددهی یا درمان تبدیل شود. واژه انگلیسی فقط جایی می‌آید که احتمال دارد روی برچسب، ابزار یا منابع آموزشی دیده شود.
برای پیدا کردن سریع واژه موردنظر می‌توانید از جست‌وجوی داخل مرورگر استفاده کنید. اگر به توضیح کامل‌تر نیاز دارید، در هر بخش به راهنمای تخصصی مرتبط لینک داده شده است.
خاک و بستر
بستر کشت: محیط رشد ریشه که می‌تواند خاک‌دار یا بدون خاک باشد.
مخلوط گلدانی (Potting mix): ترکیب آماده یا دست‌ساز مخصوص گلدان که لزوماً خاک باغچه نیست.
مخلوط بدون خاک: بستری که خاک معدنی باغچه جزء اصلی آن نیست.
هوادهی: وجود فضای پر از هوا در بستر برای تنفس ریشه.
زهکشی: توان بستر و گلدان برای عبور و خروج آب اضافی؛ فقط به سوراخ کف گلدان وابسته نیست.
بافت خاک: نسبت ماسه، سیلت و رس در خاک معدنی.
ساختار خاک: نحوه کنار هم قرار گرفتن ذرات و فضاهای بین آن‌ها.
اصلاح‌کننده بستر: ماده‌ای برای تغییر نگهداری آب، هوادهی یا ساختار.
پرلیت: شیشه آتشفشانی منبسط‌شده و سبک برای افزایش فضای هوایی و کمک به زهکشی.
ورمیکولیت: ماده معدنی منبسط‌شده با نگهداری آب و یون‌های غذایی بیشتر از پرلیت.
پیت‌ماس: ماده آلی حاصل از تجمع و تجزیه ناقص مواد گیاهی در تورب‌زارها.
کوکوپیت: جزء بستر حاصل از پوسته نارگیل با نگهداری آب بالا.
کمپوست: ماده آلی تجزیه‌شده که می‌تواند بخشی از بستر باشد.
pH: شاخص اسیدی یا قلیایی بودن محیط؛ عدد مناسب به گونه و سیستم کشت وابسته است.
CEC: ظرفیت بستر برای نگهداشت و تبادل یون‌های مثبت؛ CEC بالاتر به‌تنهایی به معنی بستر بهتر نیست.
آبیاری و کیفیت آب
آبیاری: تأمین آب برای ناحیه ریشه؛ زمان آن باید از وضعیت بستر و نیاز گیاه بیاید.
آبیاری از کف: جذب آب از سوراخ‌های زهکش با قرار دادن موقت کف گلدان در آب.
آبیاری بیش‌ازحد: مرطوب یا اشباع ماندن ناحیه ریشه برای مدتی نامتناسب؛ فقط حجم زیاد آب در یک نوبت نیست.
کم‌آبی: ناکافی بودن آب در دسترس ریشه؛ پژمردگی به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست.
رطوبت بستر: مقدار آب موجود در محیط ریشه.
مویینگی: حرکت آب در منافذ باریک بستر یا فتیله.
گلدان خودآبیار: گلدان مخزن‌دار که آب را معمولاً با مویینگی در دسترس ریشه می‌گذارد.
آب سخت: آب با کلسیم و منیزیم نسبتاً بالا؛ با شوری یا قلیائیت یکسان نیست.
TDS: برآورد مجموع مواد جامد محلول؛ ترکیب دقیق یون‌ها را نشان نمی‌دهد.
EC: هدایت الکتریکی محلول که با غلظت یون‌های محلول ارتباط دارد.
قلیائیت: ظرفیت آب برای خنثی کردن اسید؛ با pH یکسان نیست.
شست‌وشوی املاح (Leaching): عبور آب از بستر و خروج بخشی از نمک‌های محلول همراه زه‌آب؛ درمان عمومی هر مشکل نیست.
برای تصمیم‌گیری درباره آب مناسب، سختی، EC و املاح، راهنمای کیفیت آب برای گیاهان آپارتمانی را ببینید.
نور
نور مستقیم: نور خورشیدی که پرتو مستقیم آن به برگ می‌رسد؛ عبور از شیشه الزاماً آن را غیرمستقیم نمی‌کند.
نور غیرمستقیم: روشنایی محیطی یا بازتاب‌شده بدون تابش مستقیم خورشید روی برگ.
نور فیلترشده: نور خورشید که از مانعی مثل پرده نازک عبور کرده و شدت آن کاهش یافته است.
نور کم: اصطلاحی نسبی برای محیط با شدت نور پایین؛ تحمل نور کم به معنی بی‌نیازی از نور نیست.
نور روشن: توصیف عمومی محیط پرنور و نه یک عدد دقیق.
شدت نور: مقدار نور رسیده به سطح در یک لحظه.
لوکس: واحد روشنایی بر اساس حساسیت چشم انسان؛ برای مقایسه تقریبی مکان‌ها مفید است.
PAR: محدوده ۴۰۰ تا ۷۰۰ نانومتر که به‌طور سنتی تابش فعال فتوسنتزی نامیده می‌شود.
PPFD: تعداد فوتون‌های PAR رسیده به یک متر مربع در هر ثانیه.
DLI: مجموع فوتون‌های PAR دریافت‌شده طی یک شبانه‌روز و حاصل ترکیب شدت و زمان نوردهی.
دوره نوری: طول دوره روشنایی و تاریکی در شبانه‌روز.
طیف نور: توزیع طول موج‌های نور.
نور مصنوعی: نور تولیدشده با لامپ؛ برای چراغ رشد باید شدت در سطح برگ، فاصله، مدت و پوشش را با هم سنجید. جزئیات بیشتر در راهنمای نور مصنوعی آمده است.
رطوبت و دما
رطوبت نسبی: نسبت بخار آب موجود در هوا به بیشترین مقدار ممکن در همان دما، به درصد.
رطوبت‌سنج: ابزار اندازه‌گیری رطوبت نسبی.
دستگاه بخور: وسیله افزودن رطوبت به هوا؛ اثر آن به ظرفیت دستگاه، اندازه فضا و تهویه بستگی دارد.
مه‌پاشی: پاشیدن قطرات آب روی یا اطراف برگ؛ اثر آن بر رطوبت اتاق معمولاً کوتاه و محدود است.
تعرق: خروج بخار آب از گیاه، عمدتاً از روزنه‌ها.
گاتیشن: خروج قطرات آب مایع از ساختارهای ویژه حاشیه یا نوک برگ؛ با تعرق بخار آب فرق دارد.
دمای محیط: دمای هوای پیرامون گیاه که می‌تواند کنار پنجره یا بخاری با وسط اتاق متفاوت باشد.
تنش گرمایی: اختلال ناشی از دمای بالاتر از تحمل گیاه؛ شدت آن به گونه و مدت مواجهه بستگی دارد.
باد سرد یا کوران: جریان هوای سرد موضعی که می‌تواند دمای بافت را ناگهان پایین بیاورد.
ریزاقلیم: شرایط محلی اطراف گیاه که ممکن است با متوسط اتاق تفاوت داشته باشد.
کود و تغذیه
کود: ماده‌ای که یک یا چند عنصر غذایی قابل استفاده برای گیاه فراهم می‌کند؛ جایگزین نور یا ریشه سالم نیست.
N-P-K: سه عدد اصلی روی کود که نیتروژن کل، فسفات به شکل P₂O₅ و پتاس به شکل K₂O را نشان می‌دهند؛ نسخه مصرف عمومی نیستند.
درشت‌مغذی‌ها: عناصر موردنیاز در مقدار بیشتر؛ N، P و K اصلی و Ca، Mg و S ثانویه‌اند.
ریزمغذی‌ها: عناصر ضروری موردنیاز در مقدار کمتر مانند آهن، منگنز، روی، مس، بور، مولیبدن، کلر و نیکل.
کود مایع: کودی که برای مصرف در آب حل یا رقیق می‌شود.
کود آهسته‌رهش: فرمولی که عناصر را طی زمان آزاد می‌کند؛ سرعت آزادسازی می‌تواند به دما و رطوبت وابسته باشد.
کود آلی: کود با منشأ مواد زیستی یا طبیعی؛ آلی بودن به‌تنهایی تضمین ایمنی برای هر دوز نیست.
کود معدنی: کودی که عناصر را عمدتاً به شکل نمک‌های معدنی مشخص فراهم می‌کند.
تغذیه برگی: کاربرد محلول غذایی روی برگ؛ برای همه عناصر جایگزین تغذیه ریشه نیست.
سوختگی کود: آسیب ناشی از غلظت بالای نمک‌ها یا مصرف نامناسب کود.
برای خواندن سه عدد کود و انتخاب فرمول، راهنمای کود NPK را ببینید.
گلدان، ریشه و ریخت‌شناسی
سوراخ زهکش: بازشوهای کف گلدان برای خروج آب؛ وجودشان مهم است اما بستر نامناسب همچنان می‌تواند ریشه را خیس نگه دارد.
زیرگلدانی: ظرف زیر گلدان برای جمع آب زهکش.
کاور گلدان: ظرف تزئینی بیرونی که معمولاً خودِ آن زهکش ندارد.
گلدان سفالی: ظرف خاک رس پخته که نوع بدون لعاب از دیواره هم آب تبخیر می‌کند.
گلدان پلاستیکی: ظرف کم‌تخلخل که بستر را معمولاً دیرتر از سفال بدون لعاب خشک می‌کند.
اندازه گلدان: حجم ظرف ریشه؛ گلدان خیلی بزرگ می‌تواند حجم بستر مرطوب را بالا ببرد.
تعویض گلدان: انتقال گیاه به بستر یا ظرف جدید؛ الزاماً به معنی گلدان بزرگ‌تر نیست.
ریشه‌پر: حالتی که ریشه‌ها بخش زیادی از فضای گلدان را اشغال کرده‌اند.
ریشه هوایی: ریشه‌ای بالاتر از سطح بستر که در بعضی گونه‌ها برای اتصال یا جذب رطوبت نقش دارد.
ریشه نابجا: ریشه‌ای که از اندامی غیر از ریشه اصلی، مثل ساقه، ایجاد می‌شود.
ریشه راست: ریشه مرکزی غالب و معمولاً ضخیم‌تر.
ریزوم: ساقه تغییرشکل‌یافته‌ای که معمولاً افقی و در یا نزدیک بستر رشد می‌کند.
غده: اندام ذخیره‌ای متورم که بسته به گیاه می‌تواند منشأ ساقه‌ای یا ریشه‌ای داشته باشد.
گره: نقطه‌ای روی ساقه که برگ، جوانه یا شاخه از آن شکل می‌گیرد.
میان‌گره: فاصله بین دو گره.
جوانه: بافت رشدی که می‌تواند برگ، ساقه یا گل بسازد.
مریستم: بافت سلول‌های در حال تقسیم که رشد جدید از آن ایجاد می‌شود.
دمبرگ: بخش اتصال پهنک برگ به ساقه.
پهنک برگ: بخش پهن و معمولاً مسطح برگ.
رگبرگ: شبکه آوندی داخل برگ برای جابه‌جایی آب، مواد معدنی و محصولات فتوسنتز.
روزنه: منافذ میکروسکوپی برگ برای تبادل گاز و تنظیم بخش بزرگی از تعرق.
اپی‌فیت: گیاهی که روی گیاه دیگر به عنوان تکیه‌گاه رشد می‌کند اما انگل آن نیست. برای سازوکار زندگی روی میزبان و تفاوت آن با انگلی‌بودن، راهنمای گیاه اپی‌فیت چیست را ببینید.
ساکولنت: گیاهی با بافت تخصص‌یافته ذخیره آب؛ ساکولنت یک راهبرد ساختاری است نه یک خانواده واحد.
بالارونده: گیاهی که با سازوکارهایی مثل ریشه هوایی، پیچک یا پیچش از تکیه‌گاه بالا می‌رود.
رونده/آویز: گیاهی با ساقه‌هایی که روی سطح پیش می‌روند یا از لبه گلدان آویزان می‌شوند.
ابلقی: وجود نواحی با رنگ متفاوت در برگ یا اندام؛ علت می‌تواند ژنتیکی، بافتی یا گاهی بیماری باشد.
تکثیر و رشد
تکثیر: تولید گیاه جدید از بذر یا بخش‌های رویشی.
قلمه ساقه: بخشی از ساقه برای ریشه‌زایی و تولید گیاه جدید؛ در بسیاری از گونه‌ها وجود گره مهم است.
قلمه برگ: استفاده از برگ یا بخش برگ برای باززایی گیاه جدید؛ فقط در گونه‌های مناسب.
تقسیم بوته: جدا کردن گیاه چندتاجه به بخش‌هایی که هرکدام ریشه و نقطه رشد دارند.
پاجوش: شاخه یا گیاهچه‌ای که از بخش پایینی گیاه یا ساختار زیرزمینی تشکیل می‌شود.
خوابانیدن: ریشه‌دار کردن ساقه در حالی که هنوز به گیاه مادر متصل است.
ریشه‌زایی: تشکیل ریشه جدید روی قلمه یا اندام دیگر.
کشت بافت: تکثیر بافت یا سلول گیاهی در محیط استریل و کنترل‌شده آزمایشگاهی.
هرس: حذف هدفمند بخش‌هایی از گیاه برای کنترل شکل، حذف بافت آسیب‌دیده یا مدیریت رشد.
سرزنی: حذف انتهای در حال رشد ساقه برای تغییر الگوی شاخه‌دهی در گونه‌های پاسخ‌دهنده.
خواب گیاه: دوره کاهش رشد و فعالیت؛ همه گیاهان آپارتمانی الگوی خواب یکسان ندارند.
سازگاری: تنظیم تدریجی گیاه با نور، دما، رطوبت یا شرایط جدید پس از خرید یا جابه‌جایی.
آفت، بیماری و علائم
آفت: جانداری که با تغذیه یا فعالیت خود به گیاه آسیب می‌زند.
عامل بیماری‌زا: عامل زیستی ایجادکننده بیماری، مانند بعضی قارچ‌ها، باکتری‌ها، ویروس‌ها و شبه‌قارچ‌ها؛ هر لکه یا زردی بیماری عفونی نیست.
IPM: مدیریت تلفیقی آفات بر پایه شناسایی، پایش، پیشگیری و ترکیب روش‌های فرهنگی، فیزیکی، زیستی و در صورت نیاز شیمیایی.
پوسیدگی ریشه: تخریب بافت ریشه که معمولاً با شرایط طولانی کم‌اکسیژن و در بسیاری موارد عوامل بیماری‌زا همراه است؛ از زردی برگ به‌تنهایی تشخیص داده نمی‌شود.
لکه برگی: اصطلاح توصیفی برای نواحی تغییررنگ‌داده یا مرده برگ؛ علت می‌تواند عفونی یا غیرعفونی باشد.
سفیدک پودری: گروهی از بیماری‌های قارچی با پوشش سفید یا خاکستری پودری روی سطح گیاه.
بوتریتیس/کپک خاکستری: بیماری ناشی از Botrytis که می‌تواند کپک خاکستری و پوسیدگی ایجاد کند.
کلروز: زردشدن بافت سبز به علت کاهش کلروفیل؛ یک علامت است نه تشخیص.
نکروز: مرگ موضعی بافت؛ آن هم علت را به‌تنهایی مشخص نمی‌کند.
کنه تارعنکبوتی: کنه‌ای ریز با لکه‌گذاری روشن و در آلودگی شدید تار ظریف.
تریپس: حشره باریک و کوچک که می‌تواند آسیب نقره‌ای و تغییرشکل ایجاد کند.
شپشک آردآلود: آفت مکنده با پوشش سفید مومی و پنبه‌مانند.
شپشک سپردار: حشرات مکنده‌ای که بسیاری از بالغ‌ها زیر پوشش مومی یا سپرمانند ثابت می‌مانند.
شته: حشره مکنده نرم‌تن که اغلب روی رشد جوان تجمع می‌کند.
مگس سفید: حشره مکنده کوچکی که بالغ آن با تکان برگ معمولاً پرواز می‌کند.
پشه قارچی: مگس کوچک تیره که لارو آن در بستر مرطوب و مواد آلی زندگی می‌کند.
مینوز برگ: لارو حشراتی که درون بافت برگ تغذیه می‌کنند و مسیر یا لکه ایجاد می‌کنند.
برای تشخیص علائم و تصمیم بعدی، راهنمای بیماری‌های گیاهان آپارتمانی را ببینید.
اصطلاحات عمومی
نام علمی: نام استاندارد زیست‌شناختی گیاه، معمولاً شامل جنس و گونه.
رقم (Cultivar): گروهی انتخاب‌شده در کشت با ویژگی‌های مشخص؛ رقم با گونه یکسان نیست.
سمیت: توان ایجاد اثر زیان‌آور در مقدار و مسیر تماس مشخص؛ خطر برای انسان، سگ و گربه یکسان فرض نمی‌شود.
سرعت رشد: آهنگ افزایش اندازه یا تولید اندام جدید که از ژنتیک، نور، دما، فصل و سلامت ریشه اثر می‌گیرد.
تراریوم: محفظه شفاف باز یا بسته برای گیاهان که می‌تواند ریزاقلیم متفاوتی ایجاد کند. برای انتخاب نوع مناسب، راهنمای تفاوت تراریوم باز و بسته را ببینید.
هیدروپونیک: پرورش گیاه بدون خاک معدنی با تأمین عناصر از محلول غذایی و آب یا بستر خنثی.
طراحی بیوفیلیک: رویکرد طراحی برای تقویت ارتباط با طبیعت از طریق نور، گیاه، مواد، الگو و تجربه فضایی؛ فقط افزودن چند گلدان نیست.
اگر دنبال چارچوب کلی مراقبت هستید، راهنمای نگهداری گیاهان آپارتمانی نقطه شروع مناسب‌تری است.
سؤال‌های رایج
خاک و مخلوط گلدانی چه فرقی دارند؟
خاک معمولاً محیط معدنی طبیعی شامل ماسه، سیلت و رس است؛ مخلوط گلدانی می‌تواند بدون خاک معدنی ساخته شود.
نور مستقیم و غیرمستقیم چه فرقی دارند؟
اگر پرتو خورشید روی برگ می‌افتد مستقیم است، حتی از پشت شیشه؛ غیرمستقیم روشنایی محیطی بدون پرتو مستقیم است.
آبیاری بیش‌ازحد یعنی یک نوبت آب زیاد؟
نه؛ مسئله اصلی مدت مرطوب یا اشباع ماندن ریشه است.
آب سخت همان آب کلردار است؟
خیر؛ سختی عمدتاً به کلسیم و منیزیم مربوط است و کلر یا کلرامین موضوع دیگری‌اند.
آفت و بیماری چه فرقی دارند؟
آفت جانداری مثل حشره یا کنه است که مستقیم از گیاه تغذیه می‌کند؛ بیماری می‌تواند بر اثر عامل بیماری‌زا باشد، اما علائم مشابه ممکن است منشأ محیطی داشته باشند.
